< < Kürt Sorunu ve Doğu İsyanları -5-
All for Joomla All for Webmasters
  • 1200 TL EK ÖDEME ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

    1200 TL EK ÖDEME ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

  • ASB. GÖREVE BAŞLANGIÇ DERECESİ YASA TEKLİFİ ÜZERİNE

    ASB. GÖREVE BAŞLANGIÇ DERECESİ YASA TEKLİFİ ÜZERİNE

  • Muhtarlar ihya oldu, biz ise

    Muhtarlar ihya oldu, biz ise "fakire bir sadaka" turları yapıyoruz

  • İKİ SEÇİM- İKİ SONUÇ

    İKİ SEÇİM- İKİ SONUÇ

  • TEMAD'IN SEÇİMİ

    TEMAD'IN SEÇİMİ

  • TEMAD İÇİN KÖPRÜDEN ÖNCE SON ÇIKIŞ

    TEMAD İÇİN KÖPRÜDEN ÖNCE SON ÇIKIŞ

  • Dernekler Yönetmeliğinde Önemli Değişiklikler

    Dernekler Yönetmeliğinde Önemli Değişiklikler

  • Emekli Asb. Fahrettin Bağrı İyi Parti Grubunda Astsubayları Anlattı

    Emekli Asb. Fahrettin Bağrı İyi Parti Grubunda Astsubayları Anlattı

  • DÜNYA ASTSUBAYLAR GÜNÜ KUTLU OLSUN

    DÜNYA ASTSUBAYLAR GÜNÜ KUTLU OLSUN

  • Hamza Dürgen'in Sinan Engin'den ne farkı var?

    Hamza Dürgen'in Sinan Engin'den ne farkı var?

  • TEMAD’da İhraçlar ve Yalanlar…

    TEMAD’da İhraçlar ve Yalanlar…

  • HAMZA DÜRGEN’İ TEMAD’IN BAŞINA GETİRENLERE AÇIK MEKTUP!

    HAMZA DÜRGEN’İ TEMAD’IN BAŞINA GETİRENLERE AÇIK MEKTUP!

  • DELEGE OYUNLARINA DİKKAT! HATA MI, KASIT MI?

    DELEGE OYUNLARINA DİKKAT! HATA MI, KASIT MI?

  • ASTSUBAY KAMUOYUNA DUYURU

    ASTSUBAY KAMUOYUNA DUYURU

  • Aylık olarak verilen 100.00 TL.yi alıyor musunuz?

    Aylık olarak verilen 100.00 TL.yi alıyor musunuz?

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
Çarşamba, 16 Eylül 2015 09:41

Kürt Sorunu ve Doğu İsyanları -5-

Öğeyi Oyla
(1 Oyla)

Müfettişliğin sorumluluk alanının genellikle, Şeyh Said İsyanı’nın ortaya çıktığı ve yayıldığı bölge olarak belirlenmesi dikkat çekicidir. 11 Aralık 1927 tarihli 5928 Sayılı Kararname ile Diyarbakır Milletvekili İbrahim Tali Bey, I. Umumi Müfettiş olarak atandı.

İbrahim Tali Öngören bu göreve beş yıl süreyle kalmıştır.

İbrahim Tali Bey, görevde kaldığı dönemde bilhassa Dersim İsyanı sırasında aşiretlerin faaliyetleri dikkatlice izlemiş ve bunu raporlarla, Başvekil İsmet Paşa’ya sunmuştur.

Bunun yanında hazırlamış olduğu on dokuz sayfalık Dersim Raporu da hükümetin Dersim’de izleyeceği politika açısından ehemmiyet taşımaktadır

İbrahim Tali Bey’in diğer faaliyetleri arasında, müfettişlik bünyesinde oluşturulan bürokrasi kadroları arasında iletişim sağlanması ve disiplin edilmesi hususunda önemli görevler üstlenmiştir.

kurt cumhuriyet3İbrahim Tali Bey’in iyi niyetli çalışmalarına ve doğu bölgeleri için yapmış olduğu önemli çalışmalara rağmen, görev süresi sırasında isyanlar bitmek bilmedi. Birçok toplantı ve alınan tedbirler, bölgedeki aşiret gücünün daha da özelde feodalitenin kırılmasına yardımcı olamadı. İbrahim Tali Bey, devlet otoritesinin ve devletin gücünü ortaya koymak için imar ve iskân çalışmalarına devam etti.

2 Temmuz 1928’de İbrahim Tali Bey, sağlık problemlerini öne sürerek I. Umumi Müfettişlik görevinden ayrılmak istediğini Başvekil İsmet Paşa’ya iletmesi üzerine.

Başvekil İsmet Paşa’nın uygun görmesiyle İbrahim Tali Bey, I. Umumi Müfettişlik görevinden 1932 yılında ayrıldı.

İbrahim Tali Bey’in görevden ayrılmasından sonra yerine Ahmet Hilmi Ergeneli 12 Ocak 1933 tarihinde atandı.

kurt isyanAşiretlerin büyük desteğiyle meydana gelen ve yaklaşık dört yıl süren Ağrı ve Zilan isyanları sonucu Bakanlar Kurulu’nun almış olduğu kararla merkezi Erzurum’da olacak şekilde Tahsin Uzer, 6 Eylül 1935 tarihinde III. Umumi Müfettiş görevine atandı.

III. Umumi Müfettişliğin I. Umumi Müfettişliği’nden tek farkı Trabzon ilinin de sorumluluk dâhiline eklenmiş olmasıydı. Tahsin Bey’in görev sırası içerisinde Başvekâlete göndermiş olduğu raporlarda genellikle raporlarının büyük bölümü ekonomik, sosyal ve imar alanlarıyla ilgili olması dikkat çekicidir. Zira Tahsin Bey’in göreve geldiği 1933 senesinde doğuda ortaya çıkan birçok isyanın sona erdiği doğuda bir asayişin sağlandığı görülmektedir. Diğer taraftan Şark Islahat Planı’nda da yer alan doğu ile batı arasındaki bağlantının sağlanması ve devlet otoritesinin hissedilmesi amacıyla ortaya atılan Sivas-Erzurum arasındaki demiryolu ile ilgili raporlardan sonra, tamamlandığı ve ilk trenin 6 Eylül 1939’da Erzurum’a geldiği görülecektir.

Son kertede III. Umumi Müfettişliği’nin devlet otoritesinin isyanları önlemesinden sonra bölgede merkezi otoriteyi hissettirmek için oluşturulduğu görülmektedir. Tahsin Uzer zamanında müfettişlik daha çok iktisat ve sosyal faaliyet alanı içerisinde çalışmıştır. Tahsin Bey, sağlık problemlerini öne sürerek 3 Kasım 1939 tarihinde görevinden ayrıldıktan bir ay sonra da vefat etmiştir.

zeylan deresiTahsin Bey’in görevden ayrılmasından önce Dersim Hadisesi başladığı sırada Bingöl, Elazığ, Erzincan ve Dersim vilayetleri kapsayacak şekilde IV. Umumi Müfettişlik kuruldu. Bu görevin başına Sakallı Nurettin Paşa’nın damadı Abdullah Hüseyin Alpdoğan getirildi.

Bu arada I. Umumi Müfettişliğe 11 Haziran 1935 tarihinde 5159 Sayılı tezkereyle yapılan teklif üzerine İcra Vekilleri tarafından Abidin Özmen atandı.

Dersim Olayları dönemine gelen I. Umumi ve IV. Umumi Müfettişliği’ne yapılan atamalar devlet ricalinin doğu bölgesine vermiş olduğu önemi göstermektedir. Bu iki müfettişin bilhassa, Dersim Olayları sırasında aşiretlerin yıkıcı faaliyetlerini gösteren raporları başvekâlete gönderdiği bilinmektedir. Örneğin 25 Şubat 1936 yılında Dersim’de aşiretlerin isyan etmeye hazırlandığını belirten rapor, IV. Umumi Müfettişliği tarafından İçişleri Bakanlığı’na gönderildi.

Yine 8 Şubat 1936 tarihinde IV. Umumi Müfettişliği’nin İçişleri Bakanlığı’na gönderdiği 43 sayılı şifreli telgrafında, Dersim’deki aşiretlerin isyan etmek için hazırlıklara başladığı yazıyordu.

Yukarıdaki telgraftan anlaşılacağı üzere Umumi Müfettişler, bölgedeki aşiretlerin her durumunu teyakkuz halinde izlemektedirler. Bir başka belgede isyan öncesi Seyyit Rıza’nın isyan için son hazırlıklar yaptığını Umumi Müfettişlik Başvekil Celal Bayar’a bildirmektedirler.
Bu belgeden de anlaşılacağı üzere Umumi Müfettişlik istihbarat görevini de yerine getirmektedir. Dersim Ayaklanması’nın bastırılmasında Umumi Müfettişlikleri’nin çok büyük hizmetleri oldu. Bu hizmetler, istihbarat-güvenlik-iktisat ve tabii ki asayişin sağlanmasını kapsıyordu.

25 Haziran 1927 tarihinde kurulan Umumi Müfettişlikler, 1952 yılında alınan kararla kaldırıldı.

Umumi Müfettişliklerin bölgedeki faaliyetleri son tahlilde ele alındığında bir eyalet yönetimi şeklinde hareket etmiş ve sıkıdenetim kurallarını sonuna kadar uyguladığı anlaşılmaktadır. Bunun yanında bölgede devlet otoritesinin hissettirilmesinde ve yerel güçlerin varlığının ortadan kaldırılması hususunda önemli görevler üstlenmişlerdir. Umumi Müfettişliklerin, bölgedeki isyanların ortaya çıkmadan önce merkezi haberdar etmesi, halkın devletle bütünleşmesi için bir takım sosyal-siyasi ve ekonomik alanda bölgenin kalkınması için öncü olmaları önem taşımaktadır. Umumi Müfettişliğin sağladığı önemli yararlardan biri de köylülerin aşiret ağa ve beylerine karşı hakkını savunmak oldu. Zira bu feodal beylerin karşısında direnebilecekleri tek güvenli liman, Umumi Müfettişlik olarak gözükmektedir.

Tek parti yönetiminin Doğu Sorunu’na, daha da özelde yerel beylerin gücünü kırmak için oluşturmuş olduğu bu model, problemin çözümüne yardımcı olduğu gibi zararlı yönleri de oldu. Bunların başında bürokrasi geleneği olmayan kişilerin bu modellerin başına gelmesi ve başa geldikten sonra ılımlı çözümler yerine radikal kararlar vermesi sorunu daha da çıkılmaz bir duruma sokmuştur. Umumi Müfettişliğin zararlarından biri de halk ile devlet arasında aracı kurum haline gelmesi devlet ricalinin gücüne gölge düşürmüştür. Son tahlilde Umumi Müfettişlik çağın gerekleri için uygun bir adım olsa da problemin kökenine inilmediğinden dolayı yanlışa düşen pelesenkler gibi bir netice alınamamıştır.

Kaynakiar:

TEK PARTİ DÖNEMİNDE AŞİRETLERİ KONTROL ALTINA ALMAK İÇİN ÇIKARILAN KANUN VE HAZIRLANAN RAPORLAR THE SINGLE-PARTY ERA LAW ENACTED AND PREPARED TO TAKE CONTROL OF THEIR FAMILY LINE REPORTS Yrd. Doç. Dr. Ahmet İLYAS Batman Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Siyasi Tarihi ABD

1.  Mustafa Abdülhâlik Renda, 13 Aralık 1881’de Yanya’da doğdu. 14 Temmuz 1903’de Ziraat Bankası’na tayin edilerek meslek hayatına başlayan Renda 1907’de Meçova, 1908’de Pogon, 1910 yılında Delvine kazalarında kaymakamlık, 1922 yılında Konya Valiliği, 1924’de Maliye Vekilliğine getirildi. 1 Mart 1935’de TBMM Reisliğine seçildi. 1957 yılında İstanbul’da vefat etti. Ali Çankaya Mücellidoğlu, Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler, III, Mars Matbaası, Ankara, 1968, s. 983.

2. Hüseyin Yayman, Türkiye’nin Kürt Sorunu Hafızası, SETA Raporu, Seta Yayınları, Ankara, 2011, s. 66-67.

3. Yayman, Türkiye’nin Kürt Sorunu Hafızası, SETA Raporu, s. 68.

4. Yayman, Türkiye’nin Kürt Sorunu Hafızası, SETA Raporu, s. 70.

5. Uğur Mumcu.kürt-islam ayaklanması. (DEVAM EDECEK)azili oglu

Arş.Yazar Mustafa Kemal AZILIOĞLU

Ek Bilgi

  • Facebook Yorum:
    Share on Myspace
Okunma 4554 defa

You have no rights to post comments

Yandex.Metrica | ©Emekli Asubaylar